BAÐLAMA YAPIMI

Ýyi bir enstrüman yapmaya çalýþýrken iþin baþtan planlanmasý gerekiyor... Öncelikle tekne yapýmýnda kullanýlacak aðacýn cinsinin belirlenmesi gerekiyor...Hangi aðaç cinslerinin hangi sesleri yansýttýðý bilimsel olarak (Bizler için:)) bilinmese de deneme yanýlma yöntemleriyle belirlenmiþ bulunuyor. Bu sadece Baðlama için geçerli. Batýlýlar için bu yönde bir problem artýk bulunmuyor. Aðaçlarýn cinslerine göre sertlik dereceleri, bükülme oranlarý, kýrýlganlýklarý, yansýtma, esneme, direnç vs. biliniyor.

Teknede kullanýlacak aðaç seçildikten sonra Klavyede kullanýlacak aðacýn seçimi geliyor. Az lifli, tellerin uygulayacaðý basýncý kaldýrabilecek dayanýklýlýkta aðaçlarýn seçilmesi gerekiyor. Ben Batýlý yapýmcýlarýn Gitarlarda kullandýklarý þekilde Altta Akçaaðaç üzeri Pelesenk veya Abanoz presli klavye kullanýyorum. Sonraki aþamada ise ses tahtasýnýn seçimi geliyor... Bunda da dayanýklý ve uzun ömürlü olmasý açýsýndan Ladin kullanýyorum. Piyasa da ise deðiþik aðaçlar kullanýlýyor... Ancak þu ana kadar gördüðüm (en eskisi 40 yýllýk) Ladin kullanýlmýþ baðlamalarýn ses tahtalarýnda bir esneme olmadýðýdýr...Sonrasýnda hangi sertlik veya yumuþaklýkla bir týný elde edilmek isteniyorsa ona göre aðaçlarýn iþlenmesi gerekiyor... Baðlama ustasý Kemal Eroðlu’nun dediði gibi kullanýlacak aðaçlarýn birbirlerini sevmeleri gerekiyor. Kaba hatlarýyla baðlama ortaya çýktýktan sonra ince iþçiliðe sýra geliyor ki bu da ayrýca bir titizlik gerektiriyor. Yapýlan en küçük bir hata cilanýn altýndan kendini olanca çýplaklýðýyla gösteriyor. Ki, bu da sonuçta ciddi bir moral bozukluðu yaratýyor... Bunun olmamasý için konsantre olmak gerekiyor.

BASÝT HATALARIN BAÐLAMAYA ETKÝLERÝ

Türkiye üretimi baðlamalarýn en büyük özelliði dýþta kullanýlan süslemelerin albenisidir. Gerçekten de çok temiz ve göze hitapeden baðlamalar üretiliyor... Baðlamanýn göze hitap etmesini yadýrgamamak gerekiyor. Temiz iþçilik önemli, ancak kulaða hitap eden kýsmý ile kullaným kolaylýðý daha da önemli... Burada küçük bir ayrýntý da var. Baðlamanýn ham halinde ne kadar çok hata varsa üzerine o kadar çok süsleme (kaplama) yapýþtýrýlýyor...Ýnsanlarýn çöpe atmak iþtediði þekil ve görünüm itibariyle hatalý eski baðlamalardan o kadar güzel týnýlar elde ediliyor . Atölyede aylarca duvarda asýlý duran ve özellikle gençlerin) eline dahi almadýðý kötü görünümlü eski oyma Gürgen baðlamayý ancak profesyoneller deðerlendirebiliyor

Ortalama olarak teknenin et kalýnlýðýný 4 mm alalým. Kenarýna çekilen çýtanýn kalýnlýðý da 2 ile 3mm arasýnda deðiþiyor. Bu durumda ses tahtasý teknenin üzerine ancak 1 mm veya 2 mm kadar oturuyor. Bu durumda araya giren çýta tekneden gelen sesin yansýmasýný engelliyor. Bu durumda da ses geliyor tabi... hatta çok iyi ses verenler de var. Ancak bu o tekneden elde edilmesi gereken doðal ses deðil. Aradaki ikinci bir aðaç cinsinden dolayý gerçek ses yansýtýlmýyor. Ýki sevgilinin arasýndaki yabancý varlýk gibi. Diðer bir dezavantaj da ses tahtasýnýn tekneye tam oturmamasýndan dolayý basýnç gövdeye eþit bir þekilde yansýmýyor. Tellerin uyguladýðý basýncýn eþit yansýmamasýndan dolayý ses de dalgalanmalar veya arada ses geçmemesi gibi pozisyonlar da olabilir. Daha da kötüsü en küçük bir darbede ses tahtasý bir kaç yerinden çatlayýp içine göçebiliyor.

Ses’i de bir elektrik akýmý gibi düþünebiliriz. Aradaki bir yabancý madde akýmý kesebiliyor veya az geçirebiliyor.

Ýkinci örnek: Burgular geriye doðru eðik olarak takýlýyor. Yandan bakýnca bu daha estetik görünüyor.. Ancak bu tür baðlamalarý kullananlar bilirler ki bu kullanýcýya yapýlan en büyük kötülüklerden birisidir. Burgu dönüþ yönüne uygun olarak teli deliðin içine doðru çeker. Bir kaç bükmeden sonra ise burgu kendini dýþarýya atar.

Tel Yüksekliði: Tellerin gövdeye ve klavyeye olan yüksekliðinin de iyi ayarlanmasý gerekiyor. Henüz standardý olmayan baðlamada ideal eþik yüksekliði 5 mm veya 5,5 mm olarak kabul ediliyor. Tellerin gövdeye yakýnlaþmasýyla kullanýmda ve tezene hareketinde büyük kolaylýklar saðlandýðý gibi akort ederken daha ince seslere çýkmak da olanaklý hale geliyor. Yani iyi ayarlanmýþ bir eþikle bir baðlama iki ses daha fazla akort kaldýrabiliyor..

Bunun yaný sýra alt ve üst eþiklerin tam oturmasý ve tel çizgilerinin temiz kesilmesi gerekir. Üst eþik hala geleneksel olarak açýlan yuvaya çakýlýyor. Eþiðin tam oturmamasýndan kaynaklý bir veya daha fazla telde sesler pürüzlü gelebiliyor. Alt eþik içinde ayný þey geçerli... Eþiðin gövdeye tam oturmasý gerekiyor..Eþiklerde kullanýlan malzemelerin cinsi de ses üzerinde etkili oluyor. Sadece eþikleri deðiþtirerek sesi bir miktar etkilemek (parlak, pes, yumuþak vs.) mümkün.

Baðlamanýn sesi üzerinde etkisi olan ciddi hatalardan birisi de Cila. Sevindirici bir geliþme son yýllarda Nitrolack, Schellack gibi cilalar kullanýlmaya baþlandý... Ancak büyük çoðunluk hala Polyester kullanmaya devam ediyor. Polyester bir mobilya cilasý. Bazý baðlamalarda 2mm kalýnlýðýnda olanýný gördüm. Avrupada artýk mobilyalarda da kullanýlmýyor. Polyester kalýnlýðýndan dolayý sesi dýþarýya tam olarak yansýtmýyor. Benim iddiam deðiþik aðaçlardan yapýlmýþ. hepsi ayný kalýnlýkta cilalanmýþ 10 ayrý baðlamanýn ses özellikleri birbirine yakýndýr. Çünkü öncelikle Polyester sesi verir. Polyester kalýn ve sert olduðundan dolayý kolay çizilmiyor. Bizim kullandýðýmýz cilalar ise baðlama kullanýmýnda özen gerektiriyor... Baðlamayý vurmalý çalgý gibi kullananlara Polyester cilayý tavsiye ediyorum.

Burgularda kullanýlan aðacýn cinsi de kullaným kolaylýðýný birlikte getirir. Son yýllarda tamamen yanlýþ geliþen bir moda var ki bu da Abanoz burgu modasýdýr.. Klavyede kullanýlan aðacýn cinsine göre burgu kullanýlmalýdýr. Yakýn sertliklerde iki aðaç cinsinin iyi sonuç vermediðini rahatlýkla söyleyebilirim. Benim tercihim Pelesenk (palisander) yönünde oluyor. Abanoz kullandýklarým da oluyor. Burgularýn, burgu için üretilmiþ aletlerle alýþtýrýlarak takýlmasý ve yumuþatýcýlarla desteklenmesi kullanýrken kolaylýklar saðlar.

ÝYÝ BAÐLAMA NEYE DENÝR?

Bu tartýþýlan bir konudur... Kimileri üreticiye ödedikleri paranýn büyüklüðüne göre baðlamasýnýn iyi olduðuna karar verir. Kimileri yapýmcýnýn meþhurluðuna göre baðlamasýnýn iyiliðine karar verir. Kimileri teknedeki aðacýn özelliðine, burgusuna, cilasýna göre karar verir... Bu seçenekleri arttýrmak mümkün.

En iyi baðlama benimki diye bir yaklaþým yanlýþtýr. Enstrüman, kullanýcýsýna kendisini rahat kullanma olanaðý veriyorsa, kullanýcýsýyla arasýnda bir iletiþim kurabiliyorsa, kullanýcýnýn kendisini ifade etmesine olanak saðlýyorsa yani kullanýcý enstrümanýnda kendini ifade edebiliyorsa (teknik hariç) o enstrüman ÝYÝDÝR.

Ýki insanýn birbirini severek evlenmesi gibi bir durum söz konusu. Arada anlaþmazlýklar çýktýðýnda da medeni bir þekilde ayrýlmak (yeni bir baðlama edinmek) veya birlikteliði sürdürebilmek için dýþardan yardým aramak gibi yollarla (baðlamaya tamir veya bakým yaptýrmak) iyi bir birlikteliði sürdürmek söz konusu.

Teknik olarak da temiz iþçiliðe sahip, kulaðý týrmalamayan sesleri yansýtan, kullanýmda zorluklar çýkarmayan, her altý ayda bir tamir istemeyen (masrafsýz) uzun yýllar dayanabilecek baðlamaya ben iyi baðlama diyorum. Tabi bazen bu özelliklerin hepsini bir arada bulmak mümkün olmayabiliyor. O zaman da bir miktar fedakarlýk yaparak birlikteliði sürdürmek gerekiyor.

BAÐLAMANIN BAKIMI

Bütün enstrümanlar özel bakým isterler. Biz henüz o düzeyde deðiliz ama batýlýlar enstrüman kutularýnýn içine özel nemlendiriciler koymayý bile ihmal etmiyorlar.

Kullaným sonrasýnda hafif nemlendirilmiþ bir mendil ile baðlamayý silmek gerekiyor. Teller üzerinde oluþan oksitlenmeyi gidermek için de en ideali bulaþýk sýngerinin sert tarafýyla hafifçe silmek. Bu seslerin de temiz gelmesini saðlar. Her baðlamaya her kalýnlýkta tel takýlmaz. Baðlamanýn özelliðine göre telleri seçmek gerekiyor. Bunun için bilenlere mutlaka danýþýn. Uygun tel kombinasyonlarýyla ses niteliklerinin deðiþtiðini göreceksiniz.

Evinizde enstürüman için doðrudan güneþ almayan ýsýtýcýlara uzak, nem olmayan, cereyan ulaþmayan bir köþe seçmelisiniz. Kýþýn kalorifer veya soba yanýyorsa odaya bir kapla su koymak ve ýslak havlu asmak iyi bir yöntemdir. Yazýnda ayný yöntemler kullanýlabilir.

Enstrümanýn ses tahtasý kirlenmiþse bunu gidermek için Alkol, Aseton, zýmpara vs. kullanmayýn. Ýlk ikisi cilaya zarar verebilir. Zýmpara ise ses niteliðini deðiþtirir.

Enstrümanýnýzý çaldýktan sonra kýlýfýna koyarak yerine kaldýrýn.

Sinan Yýlmaz www.tinimuzik.de