|
|
TÜRKÜLERÝMÝZ
Türkü SözleriGÜNÜMÜZ ADANA AÞIKLIK GELENEÐÝNDE YÝÐÝTLEME
(YÝÐÝT ÜSTÜNE TÜRKÜ)
*
Prof. Dr. Erman Artun
Giriþ:
Ýlkçaðlardan günümüze yiðitlik, kahramanlýk kavramý övülmüþ, benimsenmiþ bir erdem olarak
kabul edilmiþtir. Ýnsanoðlu tarih boyu doða koþullarý, çevre ve insanlarla savaþmýþtýr. Her toplumun
efsane kahramanlarý vardýr. Bu kahramanlarýn çevresinde onlarýn yiðitliklerini konu alan öyküler
oluþmuþtur. Bu kahramanlar yüceltilmiþ ve kutsallaþtýrýlmýþtýr.
Bütün ilkel topluluklarýn edebiyatlarýnda þiir önce mitolojik kimlikle baþlar. Daha sonra dinî
kimliðe bürünür. Zamanla toplumsal geliþmeyle dinî konular yerlerini dinî olmayan konulara býrakýr
(Dizdaroðlu,1969:14). Destanlar olaðanüstü gerçeði, efsaneyle tarihi kaynaþtýrarak kahramanlýk
olaylarýný veya bazý büyük toplumsal olaylarý manzum biçimde dile getiren ürünlerdir.
Türk topluluklarýnýn tarih boyunca deðiþik inanç sistemlerini benimsemeleri, sosyal, siyasal ve
kültürel yapýlarýnda da deðiþime yol açtý. Çeþitli coðrafyalarda devlet kurup egemen olan Türklerin
þiirlerinin önemli bir bölümü yazýya geçirilmediði ve elimize ulaþmadýðý için yiðitleme konulu þiirlerin
tarihsel geliþmiyle ilgili bilgilerimiz sýnýrlýdýr. Günümüze gelen örneklerden Ýslamiyet öncesi Türk
toplum yaþamýnda sevgi, kahramanlýk ve din, yüceltilen temel deðerlerdir (Çotuksöken, 1993:26).
Destan döneminde ozan-baksýlar bildiði duyduðu kahramanlýk olaylarýný, zaferleri, yiðitlikleri
kopuz eþliðinde söylüyorlardý. Atlý-göçebe kültürün temel temasý olan kahramanlýk kuþaktan kuþaða
aktarýlarak destan söyleme geleneði oluþmuþtur. Efsaneyle tarihin kaynaþtýrýldýðý destan söyleme
kültürü sözlü gelenekte oluþmuþ ozan-baksýlarca Anadolu'ya taþýnmýþtýr. Türklerin Ýslamiyet'i kabul
etmelerinden sonra edebî þekiller yeni özle Ýslami renge bürünerek varlýklarýný sürdürmüþlerdir. Ozan -
baksý geleneðinin yerini âþýklýk geleneði almýþtýr. Yeni kültür gereði mitlerle örülü destan þiirleri
yerini Ýslâmî ögelerle dolu þiirlere býrakmýþtýr (Artun, 1996:26).
Destan söyleme geleneði Anadolu'da Osmanlý ve Ýslâmiyet kültür potasýnda yeni bir hayat
anlayýþýna ve beðenisine cevap verecek bir biçim ve öz kazanarak yeniden þekillenmiþtir. Âþýklar
toplumsal, tarihsel olgular karþýsýnda lirik bir söyleyiþ geliþtirmiþlerdir(Artun, 1996:219). Asker ve
köy kökenli âþýklarda yiðitlik, kahramanlýk temalarý çok iþlenir. Yiðitlemelerde tarihsel olaylar
doðrudan verilmez, âþýk tarihî bir olayda kahramanlýk yapan kiþilerle ilgili duygu ve düþüncelerini
sýralar . Yiðitlemelerde, yiðitleri övme ve cesaret verme esastýr. Yiðitleri yüceltmek ve kutsamak Orta
Asya destan söyleme geleneklerinden günümüze kadar sürüp gelmiþtir(Artun, 1996:219).
Yiðitlemeler, Divan þiirindeki hamasî, destânî þiirlerin karþýlýðýdýr. Destanî ögeler,
yiðitlemelerde yaþar. Bu tür þiirlerin ortak özelliði destansý bir anlatým, yiðitçe bir edadýr(Baþgöz,
1968:15-16; Baþgöz,1977:254). Âþýklar koçaklama, yiðitleme, destan adýný verdikleri þiirlerini özel bir
ezgiyle okurlar.
Adanalý Âþýklarda Yiðitleme
Günümüzde Adana'da âþýklýk geleneði canlý bir þekilde yaþamaktadýr. Adanalý âþýklar,
yiðitlemelerini güncel olaylar üzerine, millî bayramlarda, kurtuluþ bayramlarýnda, âþýk toplantýlarýnda,
âþýk fasýllarýnda, âþýklarý anma toplantýlarýnda, halk konserlerinde, âþýk bayramlarýnda söylerler. Aþýk
fasýllarýnda gelenek gereði önce Köroðlu ve Dadaloðlu'ndan usta malý koçaklamalar söylerler.
Eski Adana âþýklýk geleneðinde yiðitleme söyleme geleneði hakkýnda Ali Rýza Yalgýn, sözlü
kaynak kiþilerden þu bilgileri aktarýyor (Yalman,1993:239-241) Adanalý âþýklar yiðitlik kahramanlýk
konulu þiirlerini üç baþlýkta topluyorlarmýþ.
*
Adana Halk Kültürü Araþtýrmalarý I, Adana Büyükþehir Belediyesi Kültür Yayýnlarý, Adana, 2000, s. 404-419.
Page 2
l- Övüt üstüne Türkü
Bir olay veya kahramanýn hikayelerini konu eden övgü þiirleri.
2-Yaðýt Üstüne Türkü ( Karaçor)
Düþman üzerine söylenen þiirler
3- Yiðit Üstüne Türkü
Kahramanlýk ve yiðitler üzerine söylenmiþ þiirler.
Adanalý âþýklarýn yiðitlemeleri, yiðitleri, yiðitliði öven, savaþlarla ilgili duygularýný
sýraladýklarý kahramanlýk þiirleridir. Destanî ögeler bu þiirlerde yaþar. Adanalý âþýklar vatan konulu
yiðitlemelerinde birlik, beraberlik kavramlarýný lirik ve heyecan yüklü bir anlatýmla topluma mal
ederler. Bunlarda vatan uðruna ölen isimsiz kahramanlarý, þehitleri hayýrla yâd ederler.
Âþýklara göre savaþta, kavgada baþarý göstermek gözünü budaktan esirgememek, gerektiðinde
canýný vermek, yiðitliðin kahramanlýðýn önde gelen koþullanndan sayýlýr. Kimi zaman yiðitlerin yaný
sýra yiðitliðin, savaþlarýn yapýldýðý coðrafya, ova, dað, nehir, kent övgü konusudur. Kimi zaman da bir
yöre bir dað vb. yiðitle özdeþleþtirilerek, kiþileþtirilerek yiðitleme konusu yapýlýr. Bir savaþý, kurtuluþ
gününü konu alan yiðitlemelerde, halkýn duygu ve düþüncelerin sýralanmasý yönüyle sosyal tarihe
kaynaklýk edebilecek ipuçlarý buluyoruz.
Bu çalýþmada, özel arþivimizde bulunan 78 Adanalý âþýða ait üç bin þiir taranmýþ, içlerinden
yiðitleme, kahramanlýk türünün en karakteristik özelliklerini taþýyan iki âþýðýn 40 þiiri seçilerek
incelememize konu edilmiþtir. Âþýklarý ve incelemeye aldýðýmýz þiirleri, ayaklarýna göre þöylece
sýralayabiliriz.
Yiðitleme (Y)
1)
Âþýk Osman Taþkaya ( Feymani) (Artun, 1996:196)
Y-1- Gönlünde Ýslâmýn gülleri açtý.
Y- 2- Gamlý gönüllerden gam alýnacak
Y- 3- Korkaða verilen öðüde yazýk
Y- 4- Kiprik ok ok olur kaþlar titreþir.
Y- 5- Cunta kanununu yaktýðý gündür.
2)
Âþýk Hacý Karakýlçýk ( Hacý) (E.A.Ö.Arþ.s.196)
Y-6- Þu Aðustos sýcaðýnda
Y-7- Bizler, yaþadýkça ölmez be gardaþ
Y-8- Namusun, þerefim, þaným kurtuldu.
Y-9- Dünyaya bedeldir derdi Atamýz
Y-10- Atatürk'ün sayesinde deðil mi ?
3)
Âþýk Halil Karabulut (Halil) (E.A.Ö.Arþ.No:003)
Y-ll- Göðsümüzü gere gere kurtardýk.
Y-12- Dik baþlarýn tepelemiþ bastýrmýþ.
4)
Âþýk Eyyüp Tadil (Eyyubi) (E.A.Ö.Arþ.No:051)
Y-13- Boy boy duvarlara çakýlmýþ gördüm
5)
Âþýk Ali Þahin (Derdiderya) (E.A.Ö.Arþ.No:009)
Page 3
Y-16- Benim sabrým bitti kararýn yoktur.
Y-17- Yurdu aydýnlatan nur Kemal Paþa
Y-14- Bunun sebebini sorun büyükler
6)
Âþýk Ýsmail Coþar (Karaburç, 1995:135)
Y-15- Yan bakanýn gözlerine vuruyor.
7)
Âþýk Aslan Aktemur (Ahumahþer) (Karaburç, 1995:300)
Y-18- Kaným gibi ne güzel alý var
Y-19- Gölgesi bize yeter bayraðýn
8) Âþýk Mustafa Kara (Kul Mustafa) (Karaburç, 1995:253)
Y-20- Selam söylemiyor dili Cebel'in
9) Âþýk Abdülvahap Kocaman (KB HAGEM Ans.No.YB.086.0157)
Y-21- Oku, öðren sen Kuran'dan örnek al
10) Âþýk Hazým Demirci (Deli Hazým) (E.A.Ö.Arþ.No:002)
Y-22- Çökün Türk Ordusu Kýbrýs gitmesin
11) Âþýk Elvan Çeþit (E.A.Ö.Arþ.No:086)
Y- 23- Bu düðümü çöze çöze koruduk.
Y- 24- Günden güne artýyordu derdimiz.
12)
Âþýk Mustafa Polat (Dertli Polat)(E.A.Ö.Arþ.No:065)
Y- 26- Düþmaný bilecek bir ehliman isterim.
Y- 27- Karabað namustur, Karabað vatan
Y- 28- Haydi kalkýn Bosna'mýza gidelim .
13-
Âþýk Mahmut Taþkaya (KB HAGEM Arþ. No:YB 86.0213)
Y- 29- Uyuþukluk sana dünden deðildir.
14-
Âþýk Mehmet Ýlbars (E.A.Ö.Arþ.No:005)
Y- 30- Kahraman milletin tek zatýyým ben
Y- 31- Türk’ün bayraðýný tutan bulunur
Y- 32- Cihane ün salan yüce Türk'üm ben
15- Âþýk Muzaffer Çaðlayan (E.A.Ö.Arþ.No:009)
Y-33- Bunu kafasýna taktý Kadirli
16- Âþýk Ýbrahim Saltan (Eseri)(Tuna, 1997)
Page 4
Y-34-Vurun Mehmetçikler þehitlik bizim
Y-39-Bütün zaferde þanýmýz gençlik
17- Âþýk Mustafa Doðan (Garip) (E.A.Ö.Arþ.No:061)
Y-35- Çakmaklý tüfekle atan Türkleriz.
18-Aþýk Alî Kocalý (Karaburç, 1995:190)
Y-36-Cepheden cepheye askerimiz var
19- Âþýk Bilal Ceylan (Karaburç, 1995:320)
Y- 37- Ecelsiz ölüm olsa da
20- Âþýk Ali Kýmýl (Ali Ýlhami) (Turgut, 1995:45)
Y-38- Ýnsaný sevmekti iþimiz Atam
21- Âþýk Nizamettin Özcan (Gariban Ozan) (E.A.Ö.Arþ.No:057)
Y- 40- Tarihte tunç bilekli Türkleriz biz
Ýçerik
Sanat ürünleri, toplumun yapýsýndan soyutlanamaz. Bunlar toplumsal iliþkilerden doðan
olgulardýr. Her toplumun kendine özgü acýlarý, sevinçleri, umutlarý özlemleri, deðerleri vardýr. Bunlar
sanatçýlar aracýlýðýyla sanat ürünlerinde dile getirilir.
Günümüz Adanalý âþýklarýn kahramanlýk, yiðitleme temalý þiirlerini belli baþlýklar altýnda
topladýk.
1-Yiðitlik-Kahramanlýk (Y-3, Y-4, Y-30, Y-1, Y-36,Y-2)
Bu yigitlemeler, yiðitlik, kahramanlýk üzerine söylenmiþ þiirlerdir.
Birkaç örnek verelim:
Yiðitler meydana çýktýðý zaman
Narasýndan daðlar taþlar titreþir
Hýþmýnan hasmýna baktýðý zaman
Kirpik ok ok olur kaþlar titreþir. (Y-4)
Âþýk Feymani
Yiðidin özünde saðlamsa yürek
Semaya yükselir toz direk direk
Bir insanda Önce itibar gerek
Sulakta kuruyan söðüde yazýk (Y-3)
Âþýk Feymani
Saðýndan solundan yara almýþtý
Þehitlik isterken gazi kalmýþtý
Page 5
Türkiye'de savaþ çaný çalmýþtý
Vataný korumak kutsal amaçtý (Y-l)
Âþýk FeymanÝ
Feymâni koç yiðit hasým mý salar
Korkak sürüsüne kurt gibi dalar
Þahin gibi pençe vurur parçalar
Gözler þimþek çakar, baþlar titreþir (Y-4)
Âþýk Feymani
Top gibi patladým cepheler bozdum (Y-30)
Âþýk Mehmet Ýlbars
Ölüm var dönmek yok dedi buyurdu (Y-l)
Âþýk Feymani
Meydandan kaçarsa yiðide yazýk (Y-3)
Âþýk Feymani
Hasmýna kurt gibi dalsýn boðuþsun (Y-3)
Âþýk Feymani
Doðuþun kavganýn azametinden
Yerde mahluk gökte kuþlar titreþir (Y-4)
Âþýk Feymani
Yiðit yürek ister kargý istemez
Yeke yek döðüþür fargý istemez
Yiðidin yarasý sargý Ýstemez
Omuzlar gerilir döþler titreþir (Y-4)
Âþýk Feymani
2.Vatan
Bu yiðitlemeler, vatanýn kutsallýðý, uðruna ölünecek bir deðer olduðu üzerine söylenmiþ
þiirlerdir. Bir kaç örnek verelim.
Feymâni çatlak ses öttü boruda
Yaban yýlký otlamak bu koruda
Bu sefer baþlarsak koymak yarýda
Bunda hesabýmýz tam alýnacak (Y-2)
Âþýk Feymâni
Aktý kanlar bu vatanda çaðladý
Nice gelin kýzlarýmýz aðladý
Düþman bizi dört taraftan baðladý
Bu düðümü çöze çöze koruduk (Y-23)
Aþýk Elvan Çeþit
Gariban Ozan'ým gitse de baþým
Bir karýþ topraðý vermez kardaþým
Anam, babam, bütün yiðit Dadaþým
Tarihte tunç bilekli Türkleriz biz (Y-40)
Âþýk Gariban Ozan
Caným kurban olsun cennet vatana (Y-25)
Âþýk Elvan Çeþit
Vatanç korumak kutsal amaçtý (Y-l)
Âþýk Feymâni
Etten kale olduk her cihetinde (Y-ll)
Page 6
Âþýk Halil Karabulut
3- Türklük (Y-21, Y-5, Y-8)
Türk kültürünün bayrak, millet, vatan, dil, din, tarih, örf, âdet, gelenek vb gibi millî boyutu
âþýklarýn yiðitlenmelerine konu olmuþtur. Bir kaç örnek verelim:
Ben bir Türk'üm, Türk'tür benim ecdadým
Ülkümün uðrunda Ölmek muradým
Ben beni vatana kurban adadým
Abdülvahap Kocaman'dan örnek al (Y-21)
Âþýk Abdülvahap Kocaman
Hacým der Türkoðlu kendini taný
Yazmakla çizmekle bitmez bu aný
Birlik ol, bölünme, koru vataný
Esaretten din imaným kurtuldu (Y-8)
Âþýk Hacý Karakýlçýk
Türkler harpten dönmez kopsa kellesi
Dolu gibi yaðsa topun güllesi (Y-36)
Âþýk Ali Koca
Türkler dünyaya adalet tohumunu eker (Y-5)
Âþýk Feymani
Türkler dünyaya nizama çeker (Y-5)
Âþýk Feymani
Türkoðlu kendini taný (Y-8)
Âþýk Hacý Karakýlçýk
4- Bayrak (Y-19, Y-18, Y-7, Y-5, Y-31)
Bu yiðitlenmelerde bayraðýn kutsallýðý konu edilir.
Bu bayrak gururun öz simgesidir
Bu bayrak vatanýn kýzýl süsüdür
Bu al, þehitlerin son örtüsüdür.
Kurban olam ne de güzel alý var (Y-18
Âþýk Ahumahþer
Yedi dev aðzýndan yurdu kapmýþýz
Þehidin kanýndan bayrak yapmýþýz (Y-7)
Âþýk Hacý Karakýlçýk
Zafer bayraðýný diktiði gündür
Âþýk Feymâni
Ufkumda bayraðým solmaz be gardaþ ( Y-7)
Âþýk Hacý Karakýlçýk
Sana feda caným þanlý bayraðým (Y-19)
Âþýk Ahumahþer
5-Savaþ (Y-I, Y-6,Y-21)
Bu yiðitlenmelerde savaþýn en kutsalý yurt savunmasý için yapýlanýdýr düþüncesi iþlenir. Bir
kaç örnek verelim.
Page 7
Savaþ demek ölüm kalým
Aman bilmez düþman zalim
Baþý açýk ayak yalýn
Yýrtýk þalvar bacaðýnda (Y-6)
Âþýk Hacý Karakýlçýk
Yýlmadan döðüþen dört cephede
Ýstiklâl Harbi'nde Kocatepe'de
Türk çocuðu hiç kalmadan þüphede
Atan gibi kumandandan örnek al ( Y-21)
Âþýk Abdülvahap Kocaman
Savaþ onlarca kutsal amaçtý (Y-l)
Âþýk Feymâni
6- Özgürlük (Y 27, Y-6)
Bu yiðitlemelerde özgürlük konu edilir. Bir kaç örnek verelim:
Kurþundan ölümden korkmam
Namusum ele býrakmam
Esaret ateþi yakmam
Bu hürriyet ocaðýnda (Y-6)
Âþýk Hacý Karakýlçýk
Hürriyet ateþi baðrýmda tüten (Y-27)
Âþýk Dertli Polat
7-
Ordu (Y-24, Y-22)
Bu yiðitlemelerde Türk ordusu öðülür. Bir kaç Örnek verelim:
Elvan Çeþit dost gayreti güderken
Kahpe düþman bizi seyrederken
Türk milleti uçuruma giderken
Çok þükür yetiþti þanlý Ordumuz (Y-24)
Âþýk Elvan Çeþit
Allah verdi size þeref atýný
Yüce etti þehitlerin kanýný
Düþmanlarýn çemberini setini
Sökün Türk ordusu Kýbrýs gitmesin (Y-22)
Âþýk Deli Hazým
8-
Atatürk (Y-17,Y-30,Y-38,Y-39, Y-/0,Y-9)
Bu yiðitlemelerde Atatürk övülür. Bir kaç örnek verelim:
Cumhuriyet geldi saltanat kaçtý
Demokrasi ilmin yollarýný açtý
Kadýn erkek ayný hakký paylaþtý
Atatürk'ün sayesinde deðil mi ? (Y-10)
Âþýk Hacý Karakýlçýk
Bu aziz vataný kurtaran sensin
Ölmez eserlerin var Kemal Paþa
Türkü saadete erdiren sensin
Yurdu aydýnlatan nur Kemal Paþa (Y-17)
Âþýk Derdiderya
Page 8
Düþmanla savaþa girdik her yanda
Erzurum, Sivas, Edirne, Van'da
Her kudret mevcuttur bu asil kanda
Ulusuna kanat gerdi Atamýz (Y-9)
Âþýk Hacý Karakýlçýk
9- Kurtuluþ Savaþý ( Y-7, Y-9, Y-IO, Y-ll, Y-13)
Bu yiðitlemelerde Kurtuluþ Savaþýndaki yiðitlikler övülür. Bir kaç örnek verelim .
Yedi dev aðzýndan yurdu kapmýþýz
Þehidin kanýndan bayrak yapmýþýz
Ýmanla Kur'an'la Hak'ka tapmýþýz
Küffâr bu kuvveti bilmez be gardaþ (Y-7)
Âþýk Hacý Karakýlçýk
Ýstiklâl Harbi'nde biz bu vataný
Kara günler göre göre kurtardýk
Etten kale olduk her cihetinde
Göðsümüzü gere gere kurtardýk (Y-ll)
Âþýk Halil Karabulut
10-Türk kadýný (Y-6, Y-14)
Bu yiðitlemelerde Türk kadýnýnýn yiðitliði anlatýlýr.Bir kaç örnek verelim.
Hacý budur Türk kadýný
Tarihe yazmýþ adýný
Asker eder evlâdýný
Nöbet bekler bucaðýnda (Y-6)
Âþýk Hacý Karakýlçýk
Kadýnlý erkekli hazýrýz cenge
Ünümüz gitmiþtir þark ile garbe
Bu alçaklar bizden çok yedi darbe
Kanlý çizmeleri giyin büyükler (Y-14)
Âþýk Derdiderya
11- Atalar (Y-5, Y-13, Y-21, Y-29, Y-l)
Bu yiðitlemelerde Türk tarihine þanlý sayfalar açan kahramanlar övülür. Bir kaç örnek verelim.
Baðdat kapýsýnda Genç Osman'ý sor
Fatih'i, Yavuz'u, Alpaslan'ý sor
Dünya'dan Kanuni Süleyman'ý sor
Adalet tohumunu ektiði gündür (Y-5)
Âþýk Feymani
O kahraman ecdâdýndan, atandan
Tarih boyu kan dökülen vatandan
Cephede kefensiz þehit yatandan
Vatana can veren candan örnek al (Y-21)
Âþýk Abdülvahap Kocaman
Malazgirt, istanbul bak fethimize
Kýbrýs çýkartmasý ayný mucize
Hýzýr Reisleri sor Akdeniz'e
Page 9
Dünyayý nizama çektiði gündür (Y-5)
Âþýk Feymani
Türk milleti tarihine iyi bak
Seni parçalayan senden deðildir
Artýk aç gözünü gafleti býrak
Uyuþukluk sana dünden deðildir (Y-29)
Âþýk Mahmut Taþkaya
Dedim dedem nerde? Dediler þehit
Dedim gerçek midir ? Yaradan þahit
Dedim ben de olsam öyle mücahit
Sevinçten göz yaþým dökülmüþ gördüm (Y-13)
Âþýk Eyyubî
Feymani, Hasan'ýn her nefes âhý
Dileði görmekti Didarullah'ý
Arzularken o gün Resulullah’ý
Akþama þehadet þerbetini içti (Y-l)
Âþýk Feymani
Üslûp
Adanalý âþýklarýn yiðitlik konulu þiirlerindeki üslûplarýný deðerlendirmek için önce onlarýn
yigitlemeyi saðlayan dillerinden yola çýkmalýyýz. Üslûp bireyseldir. Kaynaðýný âþýðýn mizacýndan,
bilgisinden, deneyimlerinden ve gelenekten alýr.
Bir âþýðýn üslubunu âþýklýk geleneðini ve âþýðýn dil malzemesini kullanýþ biçimi belirler.
Adanalý âþýklarýn yiðitleme üsluplarý hakkýnda ipuçlarý bulabilmek için âþýklarýn yaþadýklarý þiir
çevrelerini gözardý etmeden metinlerden yola çýkarak yigitlemelerin karakteristik anlatýmýný
belirlemeðe çalýþacaðýz.
Her âþýðýn kendine özgü bir anlatýmý vardýr. Bu kelime seçimi söz dizimi ve çeþitli anlatým
yollarýyla kendini gösterir. Âþýklar kime sesleniyorlar? Yiðitlemeyi saðlayan kelimelerin seçiminde
gelenek ne ölçüde belirleyici? Dilin hangi fonksiyonlarýný kullanýyorlar? Bu sorularýn cevaplarý önce
âþýðýn üslûbunu, âþýklarýn üsluplarýnýn bileþkesiyse geleneðin yigitleme üslûbunu belirleyecektir.
Geleneðin üslûbunun dýþýndaki özgün anlatým, âþýðý diðer âþýklardan farklý kýlan anlatým biçimi, âþýðýn
yigitleme üslubu özellikleri olacaktýr.
Adanalý âþýklarýn yigitleme dilleri lirik ve epiktir.
1- Anlatým þekilleri
Adanalý âþýklar yigitleme konulu þiirlerinde bazý anlatým þekillerinden
yararlanmýþlardýr. Bir kaç örnek verelim.
a) Doðrudan Anlatma (Y-7, Y-26, Y-25,Y-31,Y-34)
b) Tahkiye (Y-6, Y-8, Y-9, Y-28, Y-27, Y-23, Y-24, Y-33, Y-20, Y-
11.Y40)
c) Delil - Isbat ( Y-32)
d)Soru -Cevap ( Y-13)
e)Hitap (Y-30)
2- Anlatým Kalýplarý
Adanalý âþýklar yiðitlemelerinde bazý anlatým kalýplarýndan
yararlanmýþlardýr. Þöylece sýralayabiliriz,
Page 10
A- Tekrir
1-
Diye diye bu vatan kurtuldu (Y-8)
Âþýk Hacý Karakýlçýk
2-
Keder saçak saçak, dert salkým salkým (Y-28)
Âþýk Dertli Polat
3-
Bu düðümü çöze çöze koruduk (Y-23)
Âþýk Elvan Çeþit
4-
Gece gündüz geze geze koruduk (Y-23)
Âþýk Elvan Çeþit
5-
Kurþunlarý dize dize koruduk (Y-23)
Âþýk Elvan Çeþit
6-
Boy boy duvarlara çakýlmýþ gördüm (Y-13)
Âþýk Eyyubi
7-
Kara günler göre göre kurtardýk (Y-ll)
Âþýk Halil Karabulut
8-
Hesap kitap sora sora kurtardýk (Y-ll)
Âþýk Halil Karabulut
B- Atasözü
1-
At binenin kýlýç kuþananýndýr (Y-28)
Âþýk Dertli Polat
2-
Kaný kan ile yuðurdu kan durmadý (Y-28)
Âþýk Dertli Polat
C- Deyim
1-
Bihaç'ta Türklerin yoldadýr gözü (Y-28)
Âþýk Dertli Polat
2-
Bak yine Haçlýlar çizmeyi aþtý (Y-28)
Âþýk Dertli Polat
3-
Defterini düre düre kurtardýk (Y-11)
Âþýk Halil Karabulut
4-
Baþlarýna dar edelim dünyayý (Y-28)
Âþýk Dertli Polat
Sonuç:
Adana âþýklýk geleneðinde koçaklama türü þiir söyleme çok yaygýndýr. Yörede âþýklar bu tür
þiirlere "yiðitleme" adýný veriyorlar. Adanalý âþýklar yiðitlemeleriyle halkýnýn ortak duygu ve
Page 11
düþüncelerini dile getirmeleri bakýmýndan Türk kültürünün korunmasýnda, yaþatýlmasýnda kültür
taþýyýcýlarý olarak görev yapmaktadýr.
Adana âþýklýk geleneðinde âþýk fasýllarýnda tasavvufi öðüt þiirlerinden sonra kural olmamakla
birlikte yiðitlemeler söylenir. Adana âþýk fasýllarýndaki koçaklamalar genellikle Köroðlu ya da
Dadaloðlu üzerinedir. Belli bir ezgiyle söylenen Köroglu ve Dadaloglu yiðitlemelerinin yaný sýra
günümüz olaylarýyla ilgili çeþitli yiðitlemeler de söylenir (Artun, 1996:89-90)
Âþýklar yiðitlemelerinde duygularýný hemen dile getirirler. Kelime seçimi için zaman dardýr.
Bu durumlarda âþýklar geleneðin hazýr sunduðu kalýp söyleyiþlerle âþýðýn söyleyiþi bir sentez oluþturur.
Âþýklar düþüncelerini kýsa ve özlü bir biçimde anlatmak, bir tutumu belirlemek için
atasözleri ve deyimlerden yararlanýrlar.Âþýklar yiðitlemelerinde, vatan, bayrak, özgürlük gibi yüksek
ahlâkî deðerleri telkin ederler. Savaþý konu alan yiðitlemelerde âþýklar halkýn duygu ve düþüncelerini
yansýtmalarý yönüyle sosyal tarihe de kaynaklýk ederler.
Türkiye’de âþýk tarzý þiir geleneðinde monografik düzeyde tahlil, yorumlama ve üslûp
araþtýrmalarý tamamlamadýðý için Türkiye âþýklýk geleneðindeki yiðitlemeyle Adana âþýklýk
geleneðindeki yiðitlemelerin ne ölçüde birleþip ne ölçüde ayrýldýðý hakkýnda kesin yargýlara
varamýyoruz. çalýþmamýzý ileride yapýlacak âþýklýk geleneðinde yiðitleme konulu bir çalýþmaya katký
saðlamak amacýyla hazýrladýk. Bu tür çalýþmalar sonucu aþýklarýn yiðitlemelerinin hangi konuda özgün
olduðu, geleneði taþýma ve yansýtma yüzdeleri ortaya çýkacaktýr.
KAYNAKÇA
Artun, Erman;1996, Günümüzde Adana Âþýklýk Geleneði (1966-1996) ve Âþýk Feymani, Adana
Baþgöz, Ýlhan;1968, Ýzahlý Türk Halk Edebiyatý, Antolojisi, Ararat Yayýnlarý, Ýstanbul
Baþgöz, Ýlhan;1977, Halk Edebiyatý ve Folklor, Milliyet Sanat s.216 Ýstanbul
Çotuksöken, Yusuf; 1993, Thema Larousse, c.6, Ýstanbul
Dizdaroðlu, Hikmet; 1969, Halk Þiirinde Türler, Ankara
Erman Artun.Özel Arþivi (E.A.Ö.Arþ.s.l96 Hacý No:036; E.A.Ö. Arþ. -Aþýk Halil - No: 003; E.A.Ö. Arþ. -
Eyyubi -No: 051; E.A.Ö. Arþ. Derdiderya No: 009 E.A.Ö. Ars. Deli Hazým No:002; E.A.Ö.Ars. Elvan Çeþit -
No: 086; E.A.Ö.Ars. DerÜi Polat -No:065; E.A.Ö.Ars-Mehmet Ýlbars-No: 005 E.A.Ö.Ars- Âþýk M. Çaðlayan
No:006; E.A.Ö.Ars- Garip -No: 061; E.A.Ö.Ars.- Gariban Ozan . No: 057
Karaburç, Mehmet; 1995, Osmaniye Âþýklýk Geleneði, Çukurova Ün. Basýlmamýþ Lisans tezi, Adana
KB HAGEM Ans No. YB.086.0157; YB 86.0213
Tuna, Erdal;1997, Âþýk ibrahim Saltan, Yayýnlanmamýþ Bitirme Tezi Çukurova Üniversitesi, Adana
Turgut, Osman;1995, Adana Âþýklýk Geleneði, Çukurova Üniversitesi Basýlmamýþ Yüksek Lisans Tezi.
Yalman (Yalgýn), Ali Rýza;1993, Cenupta Türkmen Oymaklarý,Ýstanbul
Türkülerimiz | Baðlama | Þairler | Ustalar | Ozanlar | Derlemeler | Maniler | Destanlar | Makaleler | Röportajlar